Hoće li Kina eksplodirati?

Khrushchevljev govor iz 1956., kojim je osudio Staljinove zločine, bio je politički čin od kojega se, kako je to formulisao njegov biograf William Taubman, “nikada nije oporavio ni sovjetski režim, ni sam Khrushchov”. Iako je bio uobičajeno oportunističan, ipak je u tom govoru bilo nešto više, neki eksces iz nepažnje, koji ne može biti objašnjen terminima političke strategije. Taj je govor zanemario dogmu o nepogrješivom vođstvu, tako da je izazvao privremenu paralizu kompletne nomenklature. Nekoliko delegata kolabiralo je tokom tog govora, morali su ih iznijeti iz sale i pružiti im medicinsku pomoć; jedan od njih, Boleslaw Bierut, tvrdolinijaš i gensek poljske Komunističke partije, umro je od srčanog udara. Uzoriti staljinistički pisac Alexander Fadeyev ustrijelio je sebe nekoliko dana kasnije. Poenta nije u tome da su oni bili »iskreni komunisti«: većina njih bili su brutalni manipulatori bez  iluzija o sovjetskom režimu. Ono što je srušeno bila je njihova »objektivna« iluzija, figura »velikog Drugog«, koje je služilo kao zaleđe za njihovu surovost i nagon za moć. Oni su svoju vjeru izmjestili u to Drugo, koje je vjerovalo za njih. Odjednom, njihov posrednik se raspao.

 

Khrushchev se kockao: mislio je da će njegovo (ograničeno) priznanje  ojačati komunistički pokret - i bio u pravu, kratkoročno gledano: treba imati na umu da je njegova era bila posljednji period autentičnog komunističkog entuzijazma i vjere u komunistički projekt. Kada je, tokom posjete Sjedinjenim državama 1959, američkom sekretaru za agrikulturu rekao “tvoja će djeca živjeti pod komunizmom”, saopštio je uvjerenje cijele sovjetske nomenklature.Čak i kada je Gorbachev pristupio radikalnijoj konfrontaciji sa prošlošću (rehabilitacija je uključila i Bukharina), Lenjin je ostao nedodirljiv, dok je Trotsky ostao ne-persona.

Uporedimo te događaje sa kineskim načinom raskida sa maoističkom prošlošću. Kako Richard McGregor pokazuje u knjizi “Partija”,  Deng Xiaopingove “reforme” razvijaju se na radikalno drugačiji način. U organizaciji ekonomije (i, do jedne tačke, kulture), ono što se uobičajeno smatra za “komunizam” je zabranjeno a širom su otvorena vrata za ono što na zapadu zovu “liberalizacijom”: privatno vlasništvo, potraga za profitom, životni stil baziran na hedonističkom individualizmu itd. Partija je zadržala svoju hegemoniju, ne kroz doktrinalnu ortodoksiju (u zvaničnom diskursu, konfučijanski koncept harmoničnog društva praktično je zamijenio komunizam), već kroz osiguranje statusa Komunističke partije kao jedinog garanta stabilnosti i prosperiteta Kine.    

Jedna od posljedica potrebe Partije da očuva hegemoniju je i detaljno nadgledanje i regulacija načina na koji se predstavlja kineska istorija, naročito njena posljednja dva vijeka. U udžbenicima i državnim medijima nebrojeno puta se reciklira priča o poniženju Kine, koja je navodno počela sredinom 19. vijeka, u vrijeme Opijumskih ratova, i okončala tek komunističkom pobjedom 1949.  Biti patriota znači podržavati ulogu Komunističke partije. Kada se istorija koristi za potrebe legitimacije, tu nema mjesta za nikakvu stvarnu samokritiku. Kinezi su naučili lekciju iz  Gorbachevovog neuspjeha: puno priznanje “utemeljujućih zločina” ruši čitav sistem: oni moraju biti poreknuti. Istina, neki maoistički “ekscesi” i “greške” su osuđene (Veliki skok naprijed i sveopšta glad koja ga je pratila; Kulturna revolucija), a Dengova procjena Maove uloge (70 posto pozitivna i 30 posto negativna) ušla je u zvanični diskurs. Ali Dengova procjena funkcioniše kao formalni zaključak koji svaku dalju diskusiju i elaboraciju čini suvišnom. Mao je možda 30 posto loš, ali je on i dalje slavljen kao Otac nacije, čije je tijelo u mauzoleju a lik na svakoj novčanici. U čistom slučaju fetišističkog poricanja, svi znaju da je Mao pravio greške  i izazvao neizmjerne patnje, pa ipak, njegov lik ostaje magično netaknut. Na taj način, kineski komunisti imaju i jaja i kajganu: ekonomska liberalizacija je kombinovana sa očuvanom ulogom Partije.

Kako to funkcioniše u praksi? Kako je hegemonija partije kombinovana sa aparatom moderne države potrebnim za regulaciju eksplozivne tržišne ekonomije? Koja institucionalna realnost podržava zvanični slogan koji kaže da je dobar rezultat na berzi način da se bori za socijalizam? Ono što imamo u Kini nije prosto kombinacija privatne kapitalističke ekonomije i komunističke političke moći. Na ovaj ili onaj način, država i Partija posjeduju većinu kineskih kompanija, naročito onih velikih: upravo je Partija ona koja traži dobre rezultate na tržištu. Ne bi li razriješio očitu kontradikciju, Deng  je kreirao  jedinstveni dualni sistem. He Weifang, profesor prava iz Pekinga, rekao je McGregoru: “Kao organizacija, Partija stoji izvan i iznad zakona. Trebala bi imati pravni identitet, drugim riječima, osobu koju možete tužiti, ali ona čak nije ni registrovana kao organizacija. Sve u svemu, Partija egzistira izvan pravnog sistema”.  McGregor piše: “ Čini se komplikovanim sakriti organizaciju veličine kineske Komunističke partije, ali ona je pažljivo razvila svoju ulogu iz sijenke. Veliki partijski odjeli kontrolišu personal a mediji namjerno održavaju rijetko pojavljivanje Partije u javnosti. Partijski komiteti (znani kao “vodeće male grupe”) koji vode i diktiraju politiku ministarstvima, koji imaju zadatak da to sprovedu, funkcionišu daleko od očiju javnosti. Izbor tih komiteta, a u mnogim slučajevima i samo njihovo postojanje, vrlo se rijetko pominju u državnim medijima, a kamali da se diskutuje o njihovim odlukama.              

Anegdota iz Deng Xiaopingove ere ilustruje bizarnost partijske hijerarhije. Deng je još bio živ, iako se povukao sa mjesta generalnog sekretara, kada je jedan od najviših članova nomenklature uklonjen. Zvanični razlog je bio to što je u intervjuu sa stranim novinarom odao državnu tajnu: da je Deng još uvijek vrhovni autoritet i da praktično i dalje donosi sve odluke. U stvari, svi su znali da Deng i dalje vuče sve konce, ali je stvar bila u tome što nije bilo dozvoljeno da se to zvanično saopšti. Tajna nije bila prosto tajna: ona je sebe proglasila tajnom. Tako, danas se ne radi se o tome da bi ljude trebalo držati u neznanju da postoji skrivena partijska struktura koja natkriljuje državne agencije: upravo suprotno, od njih se očekuje da imaju punu svijest da postoji takva skrivena mreža.   

Vlada i ostali državni organi, “koji prividno djeluju kao u drugim zemljama”, centralna su pozornica: Ministarstvo finansija predlaže budžet, sudovi donose presude, univerziteti podučavaju i dodjeljuju diplome, sveštenici vode rituale. Tako, sa jedne strane, imamo legalan sistem, vladu, izabranu narodnu skupštinu, sudstvo, vladavinu prava... Ali, na drugu stranu – kao što upućuje zvanični termin “Partija i državno rukovodstvo”: Partija je uvijek na prvom mjestu – imamo Partiju, koja je sveprisutna ali uvijek u sijenci. Nobelova nagrada  Liu Xiaobou je priznanje tenzija i antagonizama koji stoje iza kineske priče o uspjehu, ali takođe i podsjećanje da je vjerovatnije da bi prosta transformacija Kine u parlamentarnu demokratiju te antagonizme razbuktala, nego ih riješila.

Ima, naravno, mnogo država, od kojih su neke  čak i formalno demokratske, u kojima polu-tajni krug kontroliše Vladu; za vrijeme aparthejda u Južnoj Africi, na primjer, to je bio Broederbond. Ono što kineski slučaj čini jedinstvenim je to što je dubliranje javne i skrivene moći institucionalizovano. 

Imenovanja na ključna mjesta – u Partiji i državnim organima, ali takođe i u velikim kompanijama – vrše se prvo u partijskom tijelu, Centralnom organizacionom odjelu, čiji štab u Pekingu nema registrovan broj telefona i na ulazu u čije kancelarije  nema nikavog natpisa ili znaka. Njihove odluke prosljeđuju se legalnim organima, koji obavljaju ritual potvrđivanja glasanjem. Ista dupla procedura – prvo partija, potom država – zastupljena je na svakom nivou, uključujući i osnovnu ekonomsku politiku, o kojoj se prvo raspravlja u Partiji, da bi njene odluke kasnije implementirala vladina tijela. Jaz između Partije i države je još uočljiviji na primjeru antikorupcijske borbe:  kada postoji sumnja da je neki visoki funkcioner umiješan u korupciju, Centralna komisija za inspekciju discipline, partijski organ, prov jerava optužbe nesputana pravnim cjepidlačenjem: dozvoljeno joj je da optužene kidnapuje, podvrgne ih oštrom ispitivanju i zadrži u pritvoru do šet mjeseci. Presuda koja će eventualno biti donesena zavisi ne samo od činje nica, nego i od kompleksnih pregovora iz scene, koji se odvijaju između razlilitih partijskih klika, pa će funkcioner, tek ako bude proglašen krivim, biti predat legalnim državnim organima. Ali do tog trenutka sve je već odlučeno, suđenje je formalnost – samo je visina presude (ponekad) stvar procesa.

Ironija je u tome što je sama Partija, sa svojim djelovanjem skrivenim od javnosti, ultimativni izvor korupcije. Unutrašnji krug, koji čine najviši partijski i državni funkcioneri, kao i šefovi industrije, komuniciraju preko ekskluzivne telefonske mreže, zvane “Crvena mašina” – posjedovanje jednog od brojeva te mreže jasan je statusni znak. Zamjenik ministra rekao je McGregoru da su “više od pola poziva koje primi preko Crvene mašine  zahtjevi za uslugu od strane viših partijskih zvaničnika, sa riječima “možeš li mom sinu, kćeri, nećaki, nećaku, rođaku ili dobrom prijatelju i tako dalje, naći posao?”.  

Na Partijskom kongresu, koji se održava svakih osam godina, predstavljanje novih centralnih izvršnih – devet članova Stalnog Komiteta Politbiroa – svršen je čin. Njihova selekcija podrazumijeva složene pregovore iza scene; skupštinski delegati, kojima nije unaprijed javljeno ko će biti predložen, formalno su pozvani da glasaju, ali redovno daju jednoglasnu podršku. Najmoćnija ličnost u Partiji po pravilu (ali ne uvijek) preuzima tri funkcije: predjednik Republike, generalni sekretar Partije i predsjednik Centralne vojne komisije (šef vojske). Druge dvije funkcije su daleko važnije od prve. Narodna oslobodilačka armija je snažno politizovana, slijedeći Maov moto da »Partija komanduje topovima«. U buržoaskim državama,  armija bi trebala biti apolitična, neutralna sila koja štiti ustavni poredak; za kineske komuniste, takva depolitizovana armija bila bi najveća zamisliva prijetnja, budući da je armija zapravo garant da će država ostati potčinjena Partiji. Da bi funkcionisala, takva struktura mora se osloniti na delikatnu ravnotežu između sile i protokola. Budući da Partija funkcioniše  izvan zakona, niz složenih nepisanih pravila uređuje kako se od pojedinca očekuje da slijedi partijske odluke.     

Ideja Partije-države ne odražava svu kompleksnost komunizma 20. vijeka: uvijek postoji jaz između Partije i države, a Partija funkcioniše kao državin sjenoviti dvojnik. Disidenti pozivaju na novu politiku distance prema državi, ali ne razumiju da Partija već jeste ta distanca: ona otjelovljuje fundamentalno nepovjerenje u državu, njene organe i mehanizme, uvjerenje da oni moraju biti kontrolisani, provjeravani, svo vrijeme. Istinski komunizam 20. vijeka nikada nije u potpunosti prihvatio državu: on prihvata potrebu za agencijom, imunom na zakon, koja ima moć da nadgleda državne aktivnosti.

Ovaj model će, naravno, biti kritikovan kao nedemokratski. Etičko-političko preferiranje demokratskog modela u kojem su partije – formalno, u najmanju ruku – podređene državnim mehanizmima pada u zamku “demokratifikcije”. Ono ignoriše činjenicu da su, u “slobodnim” društvima, dominacija i ropstvo locirani u “apolitičnoj” ekonomskoj sferi vlasništva i menadžerske moći. Odvojenost Partije od državnog aparata i njena sposobnost da djeluje  bez pravnih stega dozvoljava jedinstvenu mogućnost: “ilegalne” aktivnosti mogu biti počinjene ne samo zarad interesa tržišta nego, ponekad, i u interesu radnika. Na primjer,  kada je 2008. finansijska kriza pogodila Kinu, instinktivna reakcija kineskih banaka bila je da slijede model zapadnih banaka, koji je podrazumijevao radikalan prekid davanja kredita kompanijama koje su se, i u vremenu krize, željele širiti. Neformalno (nijedan zakon to ne legitimiše), Partija je prosto naredila bankama da daju kredite i stoga uspjela da održi rast kineske ekonomije. Uzmimo drugi primjer: zapadne vlade se žale da se njihove industrije ne mogu takmičiti sa kineskom u proizvodnji zelenih tehnologija, budući da kineske kompanije dobijaju pomoć od vlade. Ali šta ima pogrešno u tome? Zašto zapad ne slijedi Kinu i učini isto?    

Ali, Kina nije Singapur (uzgred budu rečeno, to nije ni Singapur): nije stabilna zemlja sa autoritarnim režimom koji garantuje harmoniju i drži kapitalizam pod kontrolom. Svake godine, hiljade pobuna koje dižu radnici, farmeri i manjine, budu ugušene vojnom ili policijskom silom. Nije čudo da zvanična propaganda opsesivno insistira na ideji harmoničnog društva: sam taj eksces svjedoči o suprotnom, o haosu koji prijeti. Treba imati na umu osnovno pravilo staljinističke hermeneutike: budući da zvanični mediji ne javljaju o problemima, najbolji način da te probleme detektujete jeste  da obratite pažnju na kompenzatorski eksces državne propagande: što se više  slavi “harmonija”, u realnosti je više haosa i antagonizama. Kina jedva da je pod kontrolom. I prijeti da eksplodira. 

Iz London Review of Books preveo Andrej Nikolaidis