Davor Špišić: Crne oči; režija: Dražen Ferenčina; produkcija: Dramsko kazalište Gavella; premijera: 18. Februara 2012.
Nerijetko se špekuliše o tome da li teatar treba da govori o Domovinskom ratu. Da je ovo inspirativna tema, kako za dramske pisce tako i za publiku, potvrđuje rezultat istraživanja teatrologinje Sanje Nikčević, koja je u svojoj studiji o hrvatskoj ratnoj drami prebrojala devedeset pet dramskih tekstova koji se na razne načine bave ratom devedesetih. Još jedan pogled na te sulude godine, tačnije na suludi rat koji se tada vodio, na njegove uzroke i još više posledice, ovog puta dolazi iz pera slavonskog pisca Davora Špišića.
Dramsko kazalište Gavella, na čijoj sceni se praizvedba i odigrala, naručilo je dramu sa zamišlju da ona zapravo bude svojsvrsni hommage i savremena reakcija na predstavu Sokol ga nije volio legendarnog glumca Fabijana Šovagovića. Komentarišući svoj komad Špišić navodi da je riječ o „novoj priči imaginarnih potomaka Šovagovićevih junaka iz ’41“, a ne o remake-u. Crne oči govore o jugoslaviji, hrvatskoj i ničijoj zemlji početkom devedesetih godina. Tri dijela, zapravo tri čina ove drame nose upravo te nazive. I nisu slučajno naznačena malim slovima - pisac otvoreno pokazuje stav da bi ih zapravo trebalo tako pisati, jer nisu bitne države, bitni su ljudi. Crne oči pokušavaju ispričati kolika se cijena plaća kada to postane suprotno.
Smiještajući priču u slavonski kraj, ambijent čije specifičnosti oslonjene na patrijahalnost i tradiciju, ali i na autentičan humor, evidentno dobro poznaje i razumije, Špišić prikazuje, kroz složenu mrežu odnosa, dvije bliske i slične porodice, povezane komšijskim, kumovskim i ljubavnim vezama, koje se ratnom kontekstu neizbježno udaljavaju i postaju suštinski drugačije. Izlišno je napominjati da je riječ o hrvatskoj i srpskoj porodici, a najbliža odrednica bi bila to da je zapravo riječ o svojevrsnim slavonskim Romeu i Juliji. Ovog puta, uprkos svim okolnostima, članovi obje porodice završavaju pod istim krovom, naizgled osuđeni jedni na druge, ali zapravo možda i bliži nego ikad.
Nesumnjivo antiratno značenje koje se otkriva čitanjem ovog komada, na žalost, ostaje u drugom planu. Tragičan završetak radnje, koji je, zapravo, u takvom kontekstu neizbježan, dao se naslutiti još u prvoj sceni. Predvidljivosti zapleta i raspleta radnje i krajnje jednostavna karakterizacija su dominantna obilježja Crnih očiju.
Nije slučajan akcenat na prikazu komada, a ne predstave, jer je predstava potpuno u službi teksta, gotovo bez ikakvih rediteljskih intervencija. Dražen Ferenčina se odlučio za nevidljivu režiju maksimalno usmjerenu prema tekstu i glumcima. Teorijski gledano ovakva režija bi mogla biti dobro zamišljena, ali u praksi ona funkcioniše kao puka ilustracija teksta. Doprinos ilustrativnosti, ponajviše daje hiperrealistična scenografija Dinke Jeričević, koja se mijenja gotovo u svakoj sceni. Bespotreban je toliki utrošak kreativne energije na doslovno preslikavanje kuće, kuhinje, dvorišta ili diskoteke na sceni, a rezultat je takav da svaki pojedinačni komad scenografije ne označava ništa više od onoga što jeste. Svakako da simbolizam nije uvijek potreban pozorištu, ali ovakav vid scenskog realizma, ostvaren kroz insistiranje na izvornosti, ne predstavlja ništa više od površne imitacije.
Čak i muzika (Igor Karlić), koja služi kao „pokrivalica“ između gašenja i paljenja svjetla kad se iscrpno, između svake scene, mijenja scenografija, predstavlja još jedan korak ka krajnjem banalizovanju stvari. Iako na početku djeluje zanimljivo i dinamično, postepeno gubi svaku funkciju osim dodatnog, a najčešće i nepotrebnog, objašnjavanja onoga što se dešava na sceni. Glasovi iz off-a poslužiće da i najnaivnijem gledaocu, dok između ljubavnih scena sluša Miloševićev ili Tuđmanov govor, bude krajnje jasno da se porodična priča povezuje sa političkim kontekstom. Uprkos već naznačenim nedostatcima, pojedine muzičke ili bolje reći zvučne pozadine ostaju najsugestivniji dio predstave. Ali samo ukoliko bi im oduzeli scensku funkciju. Kada se iz ove vremenske pozicije, u kojoj su gotovo svi ratni zločinci onamo gdje im je mjesto, čuje glas Slobodana Miloševića koji kaže da će „svi oni koji su manipulisali narodom da bi rušili Jugoslaviju biti uhapšeni i kažnjeni“ malo je onih koji mogu ostati ravnodušni. Bilo da je riječ o samo mitološkoj jugonostalgičnosti ili pak intimnim, još uvijek živim sjećanjima i traumama koje je donio taj besmisleni rat, tužna emocija lako oživljava u svakom pojednincu. Da je muzička komponenta i u piščevoj zamisli imala bitnu ulogu potvrđuje i naslov predstave. Zapravo Crne oči su slavonska narodna pjesma, neočekivano ispunjena optimističkim duhom – u pjesmi ljubav povjeđuje sve. Interpretacijom te pjesme se završava predstava.
Glumačka igra nije mogla ponuditi ništa više od onoga što joj je omugućavao tekst. U ovom slučaju to je jako malo. U gotovo ujednačenoj glumačkoj igri, ipak se izdvaja Živko Anočić jer bez patetičnosti oblikuje lik nesrećnog Antuna koji na vrijeme pokušava upozoriti da će „stari opet navući djecu“. Njegova partnerka, Olga Pakalović, primjereno stidljivo i uzdržano tumači zahtjevni lik tragične svetice. Ostatak ansambla, uprkos energičnom prilazu u oživljavanju likova, ne uspjeva pružiti nikakvu scensku uvjerljivost. Igraju bez dublje zaokupljenosti, naglašenim govorom i stavom, na momente sa preupadljivom zanesenošću. Slavonski akcent, u funkciji što uvjerljivijeg imitiranja stvarnosti, zvuči krajnje izvještačeno i isforsirano, pa je svaki lik završio kao karikaturalan. Ipak za fijasko ansambla ne treba kriviti glumce, već neinventivnu režiju i dramaturgiju preplavljenu opštim mjestima i trivijalnim humorom. U krajnje omeđenim okvirima koje su zazidali pisac i reditelj, glumac se nalazi u nezavidnoj poziciji koju je teško prevazići. Još jedan doprinos totalnoj ilustraciji dali su i troje statista u ulozi gužve u diskoteci.
Pohvalan je skroman i ne pretjerano pretenciozan pokušaj čitave ekipe da iz vizure malih slavonskih seljaka ispričaju velike priče o ratu i njegovim žrtvama, jer često je upravo u patologiji svakodnevnog sakriven put do pune slike o jednoj epohi. Nažalost, u ovom slučaju, pretjerano banalizovan i stereotipan odnos prema preispitivanju važnih društveno-političkih pitanja strogo ograničava mogućnost uspjeha ove predstave.
Tekst je nastao u sklopu projekta Criticize This! koji organizuju Kulturtreger i Kurziv iz Hrvatske, SEEcult i Beton iz Srbije i Plima iz Crne Gore. Projekat se provodi u sklopu programa "Kultura 2007-2013" Evropske komisije.
