Modul Memorije 52. Internacionalnog teatarskog festivala MESS Sarajevo, Dejan Vekić, Danilo Krstanović, Zoran Kanlić: Ratna java, Galerija savremene umjetnosti Java, 7. 4. — 21. 4. 2012.
Modul Memorije je program, koji se u Sarajevu održava već 16 godina kao prateći događaj u okviru Internacionalnog teatarskog festivala MESS. Ovaj projekat predstavlja umjetničke sadržaje koji se na simboličnoj razini odnose prema opsadi glavnog grada Bosne i Hercegovine, u periodu od 1992. do 1995. godine. U novije vrijeme koncept je od tog polazišta proširen na tematiziranje ratnih iskustava koja se događaju danas u nekim drugim zemljama, poput Egipta ili Sirije, te se posebno propituje kako se mogu čitati i interpretirati. Ipak, bitnije je podsjećanje i ponovna aktuelizacija koja predstavlja neku vrstu suočavanja s prošlim događajima na psihološkoj razini i njihovog rekonstruiranja, reiščitavanja i reinterpretiranja.
Ove godine je u okviru projekta održano niz predstava, projekcija filmova i izložbi, među kojima je izložba fotografija Dejana Vekića, Danila Krstanovića i Zorana Kanlića, pod nazivom Ratna java. Izložba postavljena u Galeriji savremene umjetnosti Java obuhvata oko 30 fotografija nastalih tokom opsade. Osim teme, povezuje ih karakteristika umjetnika da reagira na provokaciju, izmještenu „normalnost“, apsurdnost, koja se dešava sada i ovdje. Fotografije su povezane i potrebom umjetnika da se zabilježi trenutak pun raznih značenja, stanja i promisli. Bilježili su ambijente i ljude u kojima još uvijek postoji tračak upornosti, ostavljajući tako poruku nade i vjere u dolazak boljih vremena.
Dejan Vekić je predstavio dva panoa fotografija malog formata u boji i nekoliko crno-bijelih fotografija u velikom formatu. Neke od njih je već izlagao u sklopu izložbe kaoSarajevo, održane u januaru ove godine u istoj galeriji. Osnovna tema na kojoj on insistira jesu fizički i simbolično urušene institucije jedne civilizacije i prekinute veze komunikacije među ljudima. Fotografirajući autentične lokacije, pažnju je pridavao bilježenju razrušenih zgrada u kojima su se nalazile republičke institucije, upropaštenih i zaustavljenih željezničkih i ostalih putničkih vozila, pustih, beživotnih prostora i hodnika napravljenih prokopavanjem, koji ne vode nikuda. Ukazujući na ove razorene objekte u odnosu na koje se inače uspostavlja kulturni identitet i civilizacijski tok jedne zajednice, umjetnik upućuje i na njihovo ponovno iščitavanje u kontekstu onemogućavanja normalne egzistencije ljudi zatečenih u tom vremenu. Međutim, na fotografijama na kojima su prikazane lične sudbine ljudi, stvara određenu vrstu kontrapunkta, potencirajući učmalost i obamrlost jedne urbane sredine, koja je, prije rata, s ove vremenske tačke gledišta bespotrebnog i racionalno neobjašnjivog, funkcionirala kao uravnotežena. Na jednoj od njih Vekić fotografira dva čovjeka, koji uprkos kišnom vremenu i oružanim snagama, vuku jedan drugog na kolicima kako bi donijeli kanistere vode.
Danilo Krstanović, za razliku od druga dva autora, na fotografijama u boji bilježi prizore u kojima se susreću bolni prikazi s ratišta i elementi zabave i lagodnosti. Tako na jednoj fotografiji u krupnom planu fotografira kombi UNHCR-a na kojem sjede tri polugole djevojke u kupaćim kostimima, okrenute leđima posmatraču. Ovakvim postupkom Krstanović potencira eros i thanatos u vremenu narušenog mira, preplitanje nagona za životom i agresivnog nagona za smrću i dekonstrukcijom. Naime, smrtni nagon tjera ljude da se upuštaju u opasne i rizične situacije i činove, kakav je upravo rat. Međutim, želja i volja za igrom i uživanjem u nehumanim uslovima možda postaje još izraženija nego u normalnim. Umjetnik ovom fotografijom svjedoči o sublimaciji dva nagona u jedan entitet; oni su i u destruktivnim okolnostima neodvojivi jedan od drugog. Na jednoj drugoj fotografiji, pak, na kojoj kroz rupu od granate fotografira običnog, starog čovjeka, koji direktno u njega gleda kroz istu tu rupu, Krstanović predstavlja žudnju za životom i, istovremeno, strah od njega. Čovjek koji je prljav i neugledan gleda u fotografa pogledom punim nade i poluotvorenih usta, kao da će mu se obratiti za pomoć. On još uvijek nije odustao od borbe i želje za nastavljanjem postojanja.
Zoran Kanlić insistira na krupnom planu u kojem se vidi zbunjenost i patnja sugrađana. Na njegovim crno-bijelim fotografijama u velikom formatu uhvaćeni su portreti ljudi kojima se bolno iskustvo rata, koji je još uvijek trajao, urezalo u fizionomiju lica. Na portretu jednog muškarca mogu se otkriti njegovi bolni pokreti, uhvaćeni u trenutku dok ukočenim prstima drži cigaretu, prinoseći je ustima klonule glave. Iako je lijepo obučen i drži do svog izgleda, uprkos uslovima nedostojnih čovjeka, on puši cigaretu sa zgrčenim izrazom lica. Bez obzira na to što izgleda dobro i uglađeno, njegova facijalna ekspresija otkriva da mu je unutrašnjost narušena. Praznina koju je prouzrokovalo stanje nemira u njemu je evidentna, na njegovom isušenom, naboranom licu, bez tračka osmijeha, ukočenog, tužnog pogleda. Također, lijepo obučena i našminkana djevojka uhvaćena je na fotografiji u svoj svojoj tegobi. Njen pogled je mrtav, dok gleda u daljinu u kojoj kao da više ne vidi ništa i nikoga. Sukobljavanje vanjskog i unutrašnjeg, postavljanje oštrih opozicija u istu ravan, dovodi do agonalnog efekta, onog koji stvara osjećaj dramatičnosti unutar fotografije. Takvu napetost ove fotografije grade i u posmatraču. Ipak, na licima i u pokretima ovih ljudi, iako teškim, bolnim i punim patnje, tinja nada, koja se nije ugasila. Kanlić sugerira slobodarski duh, mogućnost individualnog izbora. Čovjek sa cigaretom je samovoljno odlučio da je zapali, kao što je djevojka dobrovoljno odlučila da se lijepo obuče, našminka i stavi šešir. Umjetnik sugerira da ni najgori uslovi, koliko god utjecali na čovjekovu unutrašnjost, ne mogu je pokoriti do kraja. Naprotiv, kao što u njemu nije ubijen poriv za opstankom, nije u potpunosti ubijen ni u fotografiranim ljudima, koji, uprkos svemu, daju znakove života.
Akcentiranjem različitih činitelja ratnog okruženja, Dejan Vekić, Danilo Krstanović i Zoran Kanlić su se okupili u istoj namjeri, da ponukaju posmatrače na njihovo pre/re/post-iščitavanje. Značenja koja su sugerirali na fotografijama su višeznačna i njihovo interpretiranje zavisi od individue do individue. Međutim, ono što je univerzalno za sve fotografije jesu implikacije umjetničkog stvaralaštva u rizičnim uslovima. Fotografi su stvarali u izvanrednom okruženju, izlažući sebe svakodnevnoj opasnosti. Stoga fotografije ne samo da oslikavaju atmosferu opsjednutog Sarajeva, prikazujući dramu kroz koju su prošli stanovnici ovog grada, nego predstavljaju i otpor sredini u kojoj su nastale. Sloboda umjetničkog stvaranja je potvrđena putem objektiva fotografa koji su odoljeli ratnim strahotama, ali, još bitnije, umjetničkim sredstvima uspjeli pružiti otpor oružanim snagama.
Tekst je nastao u sklopu projekta Criticize This! koji organizuju Kulturtreger i Kurziv iz Hrvatske, SEEcult i Beton iz Srbije i Plima iz Crne Gore. Projekat se provodi u sklopu programa "Kultura 2007-2013" Evropske komisije.
