„Rođena bez razloga“; Milica Rakić; Galerija Centar Podgorica; 3.jul - 1. avgust 2012.
Društveni i politički angažman u savremenoj crnogorskoj umjetnosti svodi se na ekces. Uz rijetka odstupanja, inertnost postaje učestala praksa u radu kulturnih institucija, posebno kada je riječ o galerijama. Umjetnički postupci koji bi provocirali, kritikovali ili (pre)ispitivali stvarnost uglavnom se zaobilaze u širokom luku. Stoga, izložba Milice Rakić „Rođena bez razloga“ se, nakon Beograda, preselila u pravo vrijeme i na pravo mjesto - ovog jula u podgoričku galeriju Centar.
Dinamika aktuelnih događaja i konstantna upućenost na njih, djeluju nam da se oni dešavaju mimo nas, da samim činom dešavanja već postaju prošlost, te savremeni svijet u sopstvenoj žurbi sve manje ima vremena i potrebe za pogled(e) unazad. Rekonstrukcija prošlosti i postavljanje u odnos sa današnjicom posredstvom ponovnog iščitavanja uloge i pozicije žena narodnih heroja, predstavlja fokus Rakićkinog interesovanja.
Prvi rad sa kojim se gledalac susrijeće je instalacija – horizontalno nanizane epruverte u kojima se nalaze crveni karanfili zaliveni različito doziranom crvenom tečnošću koja neodoljivo podsjeća na krv. Instalacija funkcioniše kao najava uzbudljive priče koja se razvija u nastavku izložbe, ali i kao sugestivno podsjećanje na ratnu prošlost našeg naroda i na herojske poduhvate koji su označili to vrijeme. Ovog puta, prošlost se iščitava kroz (već) zaboravljenu antifašističku borbu i njene heroine.
Centralni dio izložbe čine fotografije portreta narodnih heroina, a pored svakog portreta postavljen je akrilik na platnu sa jednom napisanom (oslikanom) rečenicom. Rečenice imaju formu slogana - izuzetno atraktivnog sadržaja i lako zaokupljuju pažnju posmatrača - duhovitošću (meni je lako ja sam zvezda), ironijom (i živa i mrtva uvek sam uz tebe), drskošću (sanjam da imam kurac umesto leve sise), hrabrošću (hronično sam obolela od zloupotrebe). Prostor umjetničke igre Rakićka nadopunjuje svojim portretom, ali bez pratećeg akrilika sa tekstom - time praveći svojevrstan otklon od izloženih heroina. Ovim postupkom se znatno proširuje prostor interpretacije. Naime, na plakatu i katalogu izložbe istim fontom, pored imena umjetnice, stoji i naziv izložbe. Stoga, ova intervencija tj. odsustvo očekivanog teksta može izgledati kao školska studija semiotike. Na jeziku semiotike fotografija je znak koji označava određenu osobu, u ovom slučaju Milicu Rakić, pa bi jedno od mogućih interpretacija bila ta da je nedostajući citat upravo naziv izložbe - rođena bez razloga. Ipak, zadatak uspostavljanja značenja povjeren je svakom posmatraču ponaosob.
Ovu mentalnu igru umjetnica nadograđuje intervencijom u prostoru – postavljajući crvenu traku na podu ispod izloženih fotografija – na taj način fizički distancira posmatrača od svog rada, što predstavlja još jedan nivo značenja izložbe jer fizičko distanciranje sugeriše na vremensku, a samim tim i kulturološku distancu.
Svoje umjetničke preokupacije Rakićka ispoljava različitim vizuelnim predstavama – analognim i digitalnim, statičnim i pokretnim. Ona izlaže diptih sa ispisanim parolama, a pandan radu realizovanom u akriliku je svojevrstan digitalni triptih - slide show, prikazan na tv plazmi, na kojem se smjenjuju tri parole. I kao što se formalno u dijalog postavljaju različiti mediji, u sličnom odnosu su i sadržaji radova. Oni komuniciraju sa onim i ovim vremenom, javnim i privatnim, intimnim i političkim. Još jednom, višeznačnost se oslanja na učešće posmatrača u njegovom razotkrivanju.
Cijeli vizuelni identitet izložbe ostvaren je minimalističkom upotrebom crne, bijele i crvene boje, od kojih posebno crvena nosi obilje značenjskih vrijednosti. Ovo se može tumačiti kao svojevrsni omaž američkoj konceptualnoj umjetnici Barbari Kruger (koja se u svojim radovima bavi vizuelnom i verbalnom dekonstrukcijom stereotipa masovnih medija), ali i kao vješta aluzija na ikonografiju komunističkog perioda.
Završni segment izložbe čine dva eksperimentalna filma „Красная звезда” (2009) i „Rođena bez razloga“ (2010). Oba su realizovana istovjetnim montažnim i narativnim postupkom - u formi slide showa ređaju se dokumentarne fotografije iz socijalističkog perioda koji prati fiktivni razgovor između muškarca i žene preplavljen (samo)optužbama na račun Drugog. Povezivanje dokumentarnih fotografija tj. svjedočanstva herojske prošlosti i žargonskog narativa preplavljenog provokacijama i ironijom, a sve to spajajući sa refrenom pjesme Sinana Sakića, ovi filmovi grade složen i delikatan odnos između društvenih mitova i kulturnih kodova. Razlika između njih se može uočiti u muzičkoj pozadini, ali je i evidentno da je film novijeg datuma otišao korak dalje – u narativu dvosmisleno sugeriše na aktuelnu političku situaciju u Srbiji.
Praveći luk između savremenog trenutka i socijalističkog doba, umjetnica ispituje (zlo)upotrebu žene, ženskog lika i tijela. Iako nam se iz ove vremenske pozicije socijalistički period čini kao zlatno doba emancipacije (odmah nakon rata ženska prava i jednakost su zagarantovana Ustavom) eksplicitno je da su narodne heroine bile upotrebljavane za ideološku propagandu. Kritičko sagledavanje prošlosti postaje sve neophodnije, jer se ona, gotovo po pravilu, sagledava u sadašnjosti, a neupitni ostaju i njeni uticaji u budućnosti. Nažalost, danas je ekspanzija masovnih medija istisnula hrabre ratnice i narodne heroine, zamijenivši ih sa naivnim ljepoticama čija tijela prodaju kozmetičke preparate, prehrabrene proizvode, namještaj... sve do motornih goriva i automobilskih guma. Ženski lik i žensko tijelo postali najeskploatisaniji medijski i propagandi materijal, umjesto ideološkog, postavljeni su u kontekst potrošačkog društva, a uglavnom svodeći se na isprazni subjekat želje, ili, još češće, na prazni seksualni objekat.
Izložba „Rođena bez razloga“ je jedan od najboljih kulturnih događaja ovog ljeta u Podgorici. Nesumnjiv je njen potencijal koji bi postakao dalja razmatranja ženskog identiteta i svih njegovih delikatnosti koja prevazilaze hronološke, nacionalne i žanrovske okvire. Na koncu, vrijeme je da se savremene umjetničke prakse u Crnoj Gori (konačno) počnu osvrćati na taj potencijal.
Tekst je nastao u sklopu projekta Criticize This! koji organizuju Kulturtreger i Kurziv iz Hrvatske, SEEcult i Beton iz Srbije i Plima iz Crne Gore.
Projekat se provodi u sklopu programa "Kultura 2007-2013" Evropske komisije.
